پدر شاهین فرهت (زاده ۷ فروردین ۱۳۲۶) از شاگردان درویشخان بود و تار مینواخت. وی از پنج سالگی در یک رخداد اتفاقی عاشق سمفونی شد و فراگیری جدی موسیقی را آغاز کرد به نحوی که در ۱۳سالگی پیانو مینواخت.
علیاکبر عبدالعلیزاده:ماقبل ازهرچیزموفقیت استادان وپیشکسوتان رادرکودکی آنها جستوجومیکنیم.هدف این است که راه طیشده این بزرگان را مرور کنیم تا دریابیم چگونه با گذر ازسختیهاوبا تلاش وپشتکار به بزرگان عرصه هنر در زمینههای مختلف تبدیل شدهاند. اگر موافق باشید از کودکی شما شروع کنیم.
من در محله بهارستان تهران به دنیا آمدم و فکر میکنم از آدمهای خوشبخت روزگار بودهام؛ در منزلی باصفا که پر از درختان سبز و زیبا بود و کودکی بسیار خوبی داشتم. از همان زمانی که میتوانستم خوب و بد را تشخیص دهم، با موسیقی نیز آشنا شدم. پدرم خیلی سحرخیز بودند و صبحها قبل از رفتن به محل کار ابتدا اخبار را از رادیو پاریس و رادیو برازاویل که به زبان فرانسه پخش میشد، میشنیدند و بعد هم آثار بزرگان موسیقی را گوش میدادند که در اولین اتفاق با دستگاههای موسیقی ایرانی آشنا شدم.
آن طور که شنیدهایم، با پدر اختلاف سنی زیادی داشتهاید، دلیلش چیست؟
همسر اول پدرم فوت کرده بود و من دو برادر داشتم که سنشان از من خیلی بیشتر بود و بعد از فوت پدرم برایم نقش پدری داشتند و اختلاف سنی من با پدرم ۵۰ سال بود. این را هم اضافه کنم که پدر و عموی من در یک روز با دو دخترعمو ازدواج کردند و زنعموی من با مادرم دخترعمو بودند. آنها زود صاحب فرزند شدند که هرمز فرهت موسیقیدان بزرگ و معلم من بود.
به گمانم ایشان که خدمات زیادی به موسیقی ایران کردند، یکی از محبوبترین اشخاص زندگی شما هستند؟
رابطه ما از محبوبیت گذشته بود و من مرید ایشان بودم. پدرم با اینکه پزشک و حقوقدان بود، به همراه عمویم از شاگردان درویشخان بودند، تار مینواختند و دستی بر آتش موسیقی داشتند. خاطرم هست که جایی در نزدیکی تجریش داشتیم و تابستانها به ییلاق میآمدیم. یک روز که آمدیم با پسرعمویم فریدون فرهت که با من سه سال اختلاف سنی داشت، برویم و داخل همان منزل ییلاقی بازی کنیم، شنیدیم که از رادیو یک موسیقی پخش میشود. قطعهای موسیقی جدید که توجه من را به خود جلب کرد و کنجکاو شدم بدانم چیست؟ آن روزها کلاس اول را تمام کرده بودم و در هفتسالگی به کلاس دوم دبستان میرفتم.درهمین حال و احوال بودیم که گوینده رادیو اعلام کرد که آنچه شنیدید،اورتور فیدلیو درمیماژوراثرلودوگرام بتهوون بود.برایم عجیب بود و با خودم فکر میکردم این چه بودکه اینقدربرمن تاثیر گذاشت؟ بلافاصله قطعه دوم پخش شد،رقص مجاردرسولمینا شماره یک اثر یوهانس اس برامس.قطعه سوم هم رقص مردگان اثرسن سانس بود.مانده بودم که من این قطعات را چطور گیر بیاورم و دیگر وارد موسیقی شدم.
جادو شدید!
وارد موسیقی کلاسیک شدم.
پدر ابتدا پزشک بودند، چطور شد که حقوق خواندند و انگار مدتی هم دیپلمات بودند. اینها کمی با هم تناقض دارند.
بله. ایشان از اولین فارغالتحصیلان دانشکده طب بودند. مادرم تعریف میکردند که یک روز که از مطب آمدند، گفتند: خانم! من نمیتوانم برای زندگیام از بیماری مردم کسب درآمد کنم. پدر و عمویم هر دو آدمهای فوقالعاده بااحساسی بودند. بعد از آن در دانشکده حقوق ادامه تحصیل میدهند و برای ادامه تحصیل به فرانسه میروند. زمانی که برمیگردند، به اتفاق آقای محمدعلی ممتاز که خیلی با هم رفیق بودند، در تشکیلات علیاکبر داور مشغول کار میشوند.
از آقای داور بهعنوان بنیانگذار دادگستری نوین ایران یاد میکنند.
بله، دقیقا. آخرین سمت شغلی ایشان هم رئیس شعبه ۲ دیوانعالی کشور بود و بعد از بازنشستگی به کار موسیقی میپردازد. ایشان از زندگی خود رضایت داشت و علاوهبر پدر، با ما دوست بود. مادر نیز همینگونه بود و خانواده بسیار بسیار همدل و همراهی داشتیم.
در آن نسل چنین ارتباطاتی عجیب به نظر میرسد، حتی در نسل ما اولیای خانواده و بهخصوص پدر برای ما مثل رئیس مدرسه و رفتارها خیلی رسمی بود. بنابراین عبارتی که میفرمایید با پدر دوست بودیم، برایم جالب است.
حالا که این صحبت مطرح شد اجازه بدهید این موضوع را نیز بگویم. وقتی که دیپلم گرفتم و میخواستم برای ادامه تحصیل موسیقی به خارج بروم، برای تحصیل در رشته موسیقی پاسپورت تحصیلی نمیدادند. به دلیل این که از بچگی زبان انگلیسی و فرانسه را بلد بودم، در مسابقات اعزام به خارج شرکت کردم و در رشته پزشکی دانشگاه UCLA کالیفرنیا در لسآنجلس که از دانشگاههای برجسته آمریکاست قبول شدم. وقتی عازم شدم، پدرم گفت تو داری میروی که طب بخوانی ولی نباید ادامه بدهی و باید موسیقی بخوانی. مادرم هم همین حرف را گفت. دلیلش را که پرسیدم گفتند تو اگر پزشک بشوی، یک پزشک معمولی خواهی شد، اما اگر موسیقی بخوانی، چون استعداد داری میتوانی به ایران عزیز بیشتر خدمت کنی و همین طور هم شد.
این در حالی است که اگر کسی در آن دوره چنین تصمیمی میگرفت پسگردنی میخورد و به اومیگفتند ازمطربی پول درنمیآید. اتفاق جذابی بود و همین است که از دورههای مختلف زندگیتان راضی هستید.با این اوصاف میخواهم بدانم این علاقه به فرهنگ ایرانی را از پدر دارید یا عامل دیگری است.چون شماازکودکی مجذوب موسیقی کلاسیک و غربی شده بودید، اما هیچگاه علاقهمندی به سرزمین خود را از دست ندادهاید!
پدرم نیز این گونه بودند. درمورد من هر دو راه برایم باز بود.با آن که نیمی ازعمرم در مغرب زمین گذشته است اما هنوز هم دو جمعه در میان میروم و تهران را میگردم و خاطراتم را مرور میکنم و هر روز علاقهام به ایران زیادتر میشود.
دوست داشتید در موسیقی ایران سیر کنید؟
بله. من عاشق موسیقی ایرانی بودم ولی بعد از شنیدن بتهوون، ادامه تحصیل دادم و آموختم و بعد هم به ایران برگشتم که اگر بخواهم به جزئیات آن بپردازم باید کتاب بنویسیم.
اولین سازی که خریدید، پیانو بود. پدر تعجب نکردند که با بودن سازهای ایرانی چرا پیانو را انتخاب کردید؟
پدر چون فوقالعاده انسانی آزاده بودند، در هیچ کاری اجبار نمیکردند و فقط عقیده خودشان را میگفتند و تحمیلی در کار نبود. ضمن این که میدانستند دوست دارم پیانو بزنم و پیانیست باشم. اشاره کنم که هیچ وقت شاگرد اول نبودم، کلاس سوم بودم که روزی مادرم گفتند شاهین! اگر امسال شاگرد اول بشوی برایت پیانو میخریم. من هم تمام سعی و تلاشم را به کار بردم و روزی که کارنامهها آماده شده بود نزد مدیرمان آقای محمدعلی ادیب در مدرسه امیراتابک رفتم و گفتم آقا! من شاگرد اول شدهام؟ گفتند نه متاسفانه، تو شاگرد دوم شدهای. ناراحت شدم، بهخصوص که خرید پیانو در گرو شاگرد اولی من بود. خوب خاطرم هست که یک روز ظهر سهشنبه که به خانه آمدم مادرم پرسید ببینم شاهین! شاگرد اول شدی یا نه؟ گفتم نه مادر من شاگرد دوم شدهام. مادر هم با مهربانی گفت اشکالی ندارد، بالاخره روزی شاگرد اول میشوی و برایت پیانو میخریم. اما چند دقیقه بعد که به اتاقم رفتم دیدم پیانو توی اتاقم است. خیلی ذوقزده شدم به طوری که همین الان هم با یادآوری آن صحنه گریهام میگیرد. باید اعتراف کنم که من بهترین پدر و مادر را داشتم.
یادآوری این خاطره و نوع رفتار پدر و مادر شما، نشانگر نکته مهمی است و آن نکته این است که در آن روش تربیتی خانوادهها حتی اگر برخوردار هم بودند، چیزی را مجانی و بدون بهانه به فرزندان خودشان نمیدادند. قصدشان این بود که فرزندشان متوجه شود دنیا، دنیای کار و تلاش است و به قولی نابرده رنج، گنج میسر نمیشود. در مورد شما هم قطعا پدر این تمکن مالی را داشته است که بدون شرط گذاشتن آن پیانو را برایتان بخرد، اما شرایطی میگذاشت تا شما را با شرایط دنیای بیرونی آشنا کند و بدانید که دنیا چیزی را به رایگان به کسی نمیدهد.
همین طور است! و جالب این که آن پیانو را هنوز دارم.
کمی جلوتر بیاییم و به پایاننامه شما درنیویورک و در دانشگاه برسیم که انگار در مورد خیام بوده است. چطور شد خیام را انتخاب کردید؟
شانس با من یار بود که با یکی از بهترین و معروفترین آهنگسازان آمریکایی آشنا شدم. چون کارم را که فرستادم ایشان مرا به عنوان دستیار پذیرفت که خودش ماجراهایی دارد.
برایمان تعریف کنید.
ماجرایش مفصل است، فقط همین قدر بگویم که من آن زمان در فرانسه و در دانشگاه استراسبورگ مشغول تحصیل دکترا بودم. البته یک فوقلیسانس از دانشگاه سوربن پاریس داشتم. یک شب یکی از دوستانم نزد من آمد که فردایش عازم دانشگاه ایالتی نیویورک بود. صحبت میکردیم که گفت شاهین چرا به آمریکا نمیآیی؟ گفتم من الان در فرانسه هستم، تحقیق میکنم و دلیلی ندارد که بخواهم به آمریکا بیایم. یکی از کارهای من درباره پیانو بود که ایشان آن را کپی کرد و گفت با خودم میبرم که به اساتید آنجا نشان بدهم. این ماجرا اوایل خرداد ۱۳۵۲یا ۱۹۷۳ میلادی اتفاق افتاد. بعد از مدتی تلفن زد و گفت کار شما را به دپارتمان موسیقی دانشگاه بردم، استاد آن را دید و به عنوان یک کار شاگردی پذیرفت. از او تشکر کردم و ماجرا تقریبا به فراموشی سپرده شد. تا این که مدتی بعد در صندوق پستی خودم به نامهای از دانشگاه نیویورک برخوردم که در آن نوشته شده بود شما در قسمت آهنگسازی با استاد «لادرمن» پذیرفته شدهاید و اگر با پیشنهاد ما موافقید باید تا سه ماه بعد در دانشگاه حاضر شوید.نامهای نوشتم و گفتم ممنونم! اما چون هزینه دانشگاه گران است، امکان حضور ندارم. بعد از مدتی نامهای دریافت کردم که در آن نوشته شده بود ما حاضریم شما را بدون پرداخت هزینه در دانشگاه بپذیریم. چون در فرانسه تحصیل رایگان بود، در پاسخ نوشتم از لطف شما ممنونم، اما من امکان اجاره خانه ندارم و نیازمند کار هم هستم و با خودم گفتم اینها دیگر پاسخ من را نخواهند داد، ولی در کمال تعجب و البته خوششانسی مدتی بعد نامهای دریافت کردم که ما با شرایط شما موافق و منتظر حضورتان در دانشگاه هستیم. دیگر جای درنگ نبود و نمیتوانستم در مقابل چنین پیشنهاد وسوسهکنندهای مقاومت کنم و راهی آمریکا شدم.
با این اوصاف سوالی برایم پیش آمده که آیا آدم باید بچه پولدار باشد که بتواند موسیقیدان شود. یا نه؛ اگر شما در موقعیت دیگری هم بودید این امکان برایتان فراهم میشد و به استاد تبدیل میشدید؟
البته من بچه پولدار نیستم! در عین حال هیچگاه نیازمند نبودم، میتوانم بگویم از یک خانواده متوسط از جهت مالی و فوقالعاده خوب از جهت فرهنگی هستم، البته شانس هم به من رو کرده است.
یعنی همان مشیت الهی که میتواند کمک کند!
به نظر میرسد که همینطور است و من از این بابت و از خیلی بابتهای دیگر واقعا به خداوند مومن هستم و همیشه من را نجات داده و همیشه کاری را انجام دادهام که به صلاحم بوده است و تا این لحظه که با شما صحبت میکنم همیشه خوشحال و شکرگزار بودهام، ولی همیشه کار کردهام. من در این سن هم از صبح تا شب کار میکنم.
چشمتان به محصول است یا پولی که به دست میآورید؟
چشمم به محصول است، هیچگاه چشمم به پول نبوده است.
سوالی بپرسم که وقتی جوانی این گفتوگو را میبیند یا میخواند، تصور نکند این استاد با این وجوه جهانی یک پشتیبانی مالی داشته که موفق شده است. آیا یک جوان معمولی وقتی این ویدئو را در تهران، شیراز، اصفهان یا حتی در یک روستا میبیند، میتواند امیدوار باشد؟
صددرصد اینگونه است. من سالهای اولی که به دانشگاه کالیفرنیا به آمریکا رفته بودم، آنجا به طور اتفاقی با مرحوم داریوش مهرجویی آشنا شدم. ایشان پنج تا شش سالی از من بزرگتر بود و راه و چاه را نشانم میداد. چرا این حرف را میزنم! چون من در آنجا در رستوران میز پاک میکردم و چه دوران خوبی بود. من همیشه کار کردهام. میز پاک میکردیم و ساعتی یک دلار و ۱۰ سنت میگرفتیم. اصلا مد بود دانشجو کار کند. من همیشه کار کرده ام، چه آن زمانی که به صورت حرفهای نشده بودم و الان هم که حرفهای شدهام آگاهید که چقدر کار میکنم.
یکی از خطاهای اجتماعی امروزجامعه ما این است که وقتی از جوان در مورد شغلش میپرسیم، میگوید دانشجو هستم. در صورتی که دانشجویی که شغل نیست، البته او با چنین برداشتی فکر میکند تا بعد از پایان دانشگاه نیازی نیست کار کند. در واقع دانشگاه در کار عملی و تجربه میدانی معنا پیدا میکند.
آنجا دانشجویان در تابستان کار میکنند که کمک خرج زندگی و تحصیلشان باشد.
آیا پیش آمده است که لنگ پول بمانید؟
نه. من هیچوقت از این گرفتاریها نداشتهام.
در حالی که کار سفارش میگیرید، اما مبنا و انگیزه خود اثر است که این هم خودش اتفاق متفاوتی است.
بله، همین طور است.
اگر موافقید با همان موضوع خیام بحث را ادامه دهیم. شما کار سختی انتخاب کردید و اینکه میخواستید در جامعه غرب از طریق موسیقی با افراد ارتباط برقرار کنید، درخور توجه است. در مورد اینکه چرا خیام؛ برایمان بگویید.
بله، خیلی جالب است. از فرمهای موسیقی همیشه به سمفونی علاقه داشتم و بد نیست بدانید هنوز هم هفتهای نیست که بگذرد و سمفونی شماره ۴ برامس، سمفونی اروئیکای بتهوون و سمفونی ۴۰ موتزارت را گوش نکنم.
در این میان کدام اجرا را گوش میدهید و آن را توصیه میکنید؟
اجرای فوت فوت فن گرل. فوت فن گرل چند اجرا دارد. از سمفونی اروئیکا شاید۴۰اجرا داشته باشم. از سمفونی ۵ و ۶ چایکوفسکی شاید ۴۰ یا ۵۰ اجرا داشته باشم. از بهترین اجراهای اروئیکا، اجرای فوت فن گرل، اجرای ۱۹۶۴ اوست که در جنگ اجرا کرده؛ همچنین سمفونی نهم بتهوون که توسط فوت فن گرل که در سال ۱۹۵۱در فستیوال بایروت اجرا شده از بهترینهاست. اجرای کارایان سال ۱۹۶۵ از اجراهای خوب و شاخص است.
این کلکسیون شما که قابل مراجعه و دسترسی است واقعا بسیار ارزشمند و غبطهبرانگیز است.
اینها را از بچگی جمعآوری کردهام که در قالبهای ریل، نوار کاست، صفحه ۳۳دور از موسیقی ایرانی و هم صفحه ۷۸ دور موجود است. کلکسیونهایی از خوانندگان و نوازندگان سالهای ۱۳۲۰ دارم، سالهایی که هنوز به دنیا نیامده بودم.
موضوع صحبت ما انتخاب خیام بود!
بله. آقای لادرمن گفت تو میخواهی سمفونی شماره یک بسازی. قبلا چیزهایی ساخته بودم اما دانشجویی و شاگردی بود. لادرمن پیشنهاد دادوگفت میخواهی چیزی بسازی که ازشاعران بزرگ ایرانی هم اثری درآن باشد؟من دیدم که بعد ازآن ترجمههای فیتزجرالد خیام در غرب خیلی مشهور است. همین شدکه این سمفونی راروی ۱۱رباعی خیام ساختم. در عین حال خواستم شعری باشد که آن را نوعی بنویسم که همان سیلاب رابتوان به فارسی وانگلیسی خواند.کاری که قبل ازآن انجام نشده و منحصربهفرد بود. او گفت این عالی است. این سمفونی بعدها در ایران هم اجرا شد. سراغ ترجمه فیتز جرالد رفتم. من همیشه خیام، غزلیات حافظ و غزلیات سعدی را همراه دارم. ترجمه فیتز جرالد را که خواندم دیدم این نمیشود.
اگر ممکن است گزیده آن ۱۱غزل را برایمان بگویید.
بله. در موومان اول(mouvment) اینگونه شروع میشود: گر بر فلکم دست بدی چون یزدان/ برداشتمی من این فلک را ز میان/ از نو فلک دگر چنان ساختمی/ کازاده به کام دل رسیدی آسان.آخرینش هم این است: آنان که محیط فضل و آداب شدند/ در جمع کمال شمع اصحاب شدند/ ره زین شب تاریک نبردند برون/ گفتند فسانهای و در خواب شدند.
احسنت! واقعا در این سنوسال چنین حافظهای مثالزدنی است. آیا در انتخاب غزلها کسی به شما کمک کرد؟
نه. انتخاب بر عهده خودم بود. بعد از مراجعه به ترجمه فیتز جرالد دیدم برای کار من مناسب نیست. به پدر گفتم و تمامی ترجمههای دیگر خیام را برایم فرستادند. در میان آن کتابها ترجمه یک مهاراجه هندی نظرم را جلب کرد، چون خیلی تحتاللفظی و قشنگ ترجمه کرده بود و آن را انتخاب کردم. همانطور که قبلا اشاره کردم طوری نوشتم که ملودی را هم میتوان به فارسی و هم انگلیسی خواند. این را هم اضافه کنم دانشگاهی که آنجا تحصیل کرده بودم من را استخدام کرد. در تابستان ۱۳۵۷ به تهران آمدم که اول مرداد آن سال پدر فوت کرد. چون مادرم تنها بود و برادرم نیز در فرانسه زندگی میکرد، ایشان خیلی لطمه خورد. بعد از آن اتفاق به آمریکا تلفن زدم و اعلام کردم که متاسفانه نمیتوانم برگردم. به نظرم این هم کار خدا بود که ماندم و در دانشگاه تهران استخدام شدم.
نکته مهم ماجرا در همه آن سالها، تبعیت شما از مسیری است که خداوند پیش پایتان میگذارد. چون هرکسی چنین فرصتی را از دست نمیدهد و ممکن است بگوید مادر، من یک پرستار برای شما میگیرم و دنبال سرنوشت میروم.
بله، انگار دستی راهنمای آدم شده باشد. موومان دوم سمفونی خیام این بود: جامی است که عقل آفرین میزندش/ صد بوسه ز مهر بر زمین میزندش/ این کوزهگر دهر چنین جام لطیف/ میسازد و باز بر زمین میزندش.
احسنت، چه انتخابهای دقیق و زیرکانهای که علاوه بر خلق یک اثر ماندگار، جهانبینی ایرانی را نیز برای مخاطبان خودتان در سراسر دنیا ایجاد کردهاید و توسط آنان فهم میشود.
من از این بابت هم شانس آوردم، چون کار زیاد نوشته میشود، ولی اجرا نمیگردد. تابستان ۱۳۵۵به تهران آمدم و آقای فرهاد مشکات، رهبر ارکسترسمفونیک تهران بود. نزد ایشان رفتم و گفتم من یک آهنگساز جوان ایرانی هستم و این سمفونی، تز من است. برگهها را ورق زد و گفت این خیلی خوب است و امسال آن را اجرا میکنیم. این سمفونی که اجرا شد، مردم حاضر در سالن ۲۰ دقیقه دست میزدند و تشویق میکردند.
آیا کاری انجام دادهاید که مورد پسند قرار نگیرد؟ من در خاطرات و سوابق کاری شما دیدم که همه کارهایتان موفق بوده است. دلیلش چیست؟
دلیلش این است که من از صبح تا شب کار میکنم و باز هم وقت کم میآورم.
تاملی در سمفونی دماوند داشته باشیم. من چون تعلق خاطر عمیق شما را به این سرزمین میدانم، میخواهم بپرسم بهعنوان یک فرهیخته فرهنگی، دماوند برای شما چه تعریفی دارد؟
به نکته جالبی اشاره کردید. ازکودکی هر وقت از جاده هرازبه شمال میرفتیم، به پلورکه میرسیدیم انگار آهنربایی وجود داشته باشد و من را به سوی خود بکشد آنجا از ماشین پیاده میشدم و به دماوند زیبا چشم میدوختم. به نحوی که حوصله پدر و مادر سر میرفت و صدا میزدند: شاهین بیا دیگر!از دیدن آن قله سیر نمیشدم. وقتی وارد کار موسیقی شدم، همواره دنبال فرصتی بودم تا کاری برای دماوند بسازم. بالاخره تم اصلی در ذهنم نقش بست و دماوند سمفونی شماره ۶ من است. این اثر را زمانی که در سوئد بودم ساختم.
جای خوبی هم سراغش رفتهاید، چون آن غربت و دلتنگی خودش خیلی موثر است و کار میکند.
همینطور است. دریک آکادمی درشمال سوئد درس میدادم که این سمفونی را در سه موومان ساختم. قسمت اول تمی به نام «دماوند، کوهی استوار» دارد که سرگذشت رفتن به قله و مراجعت ازآن است. یک کوهنوردنمیتوانددریک روز به قله دماوند برود و برگردد، ولی این صعود ذهنی است که آن راحس میکنید.صبح راه میافتید میروید،به اوج میرسید و عصر بازمیگردید و با موسیقی میشود این کار را انجام داد.موومان دوم نامش «زیباییهای دماوند» است.چون در بهار دامنه دماوند پوشیده از گیاهان عجیبوغریب و واقعا شگفتآور است. انواع لالهها و گلهای زرد و نوعی گلهای آبیرنگ طبیعت دماوند رابسیار زیبا وچشمنواز میکند. نام موومان سوم «طوفان در قله دماوند در سردترین زمان» است که به نوعی بازگوکننده قهر طبیعت است. و بعد هم به تم اصلی دماوند که دماوند کوهی استوار است برمیگردد.
اگر بخواهید یک جمله بگویید که عشق شما را به دماوند نشان دهد، آن یک جمله چیست؟
شاهین فرهت، سمفونی شماره ۶.
و به نظرم حالا وقتش است که بشنویم سمفونی «خلیجفارس» چگونه ساخته شد.
خلیجفارس سمفونی شماره ۹ من است وساخت آن به حدود ۱۵سال قبل برمیگردد.آن سالها حرفهایی راجع به خلیج همیشگی فارس شنیده میشد که درونم از شنیدن این حرفها خیلی ناراحت شد.این تم خلیجفارس خیلی زود آمد، چون دریا برای من حرکت است و شروع این سمفونی را که گوش کنید، حس خواهید کرد که دریا دارد موج میزند. این سمفونی از قلبم آمد و خیلی روان نوشته شد. شعر این سمفونی را آقای عبدالجبار کاکایی ساخت که در قسمت سوم هم دکلمه و هم آواز دارد.
ما امکانات خوبی در زمینه تالار داریم، چرا اجراهای سمفونیک خیلی دیر و با فاصله اجرا میشود؟
داستان مفصل و بلندی دارد.
بخش کوتاهش را برایمان بگویید.
کوتاهش این است که ارکستر سمفونیک تهران یکی از قدیمیترین ارکسترهای دنیاست. زمانی خیلی خوب بود و میتوان گفت در مقیاس جهانی در رتبه دوم قرار میگرفت که ما آن را با فلارمونیک برلین، کنسرت خباو آمستردام (Concertgebouw) و فلارمونیک نیویورک مقایسه میکنیم. این کنسرت باید توسط یک رهبر پادگوگ(با دانش) و موسیقیدانی که بتواند ارکستر را خیلی خوب تربیت کند، اداره شود.درحال حاضر جوانانی با تکنیک درحوزه نوازندگی داریم، زیرا عصر تکنیک است. در چنین وضعیتی اگر رهبر ارکستری داشته باشیم که دوسه سالی با او قرارداد ببندند، قطعا با نوازندگان جوانی که داریم، ارکستر ما پیشرفت خواهد کرد.هرچند متاسفانه اینگونه نیست ووقتی هم رهبران ارکسترمیآیند، تمایل دارند آثار آهنگسازان بزرگ مانند: برامس، چایکوفسکی، بتهوون و امثالهم را اجرا کنند. به همین دلیل رغبت آنچنانی به اجرای آثار موسیقی ایرانی نشان نمیدهند. مرحوم فریدون ناصری در این زمینه خیلی تلاش کرد و زحمت کشید و در دوره ایشان بسیاری از کارهای آهنگسازان ایرانی اجرا میشد. من همیشه امیدوارم و آرزو میکنم این اتفاق باز هم رخ دهد.
شما در باره فردوسی سمفونی دلنشینی دارید،قطعاتی برای حافظ ودیگرمفاخر فرهنگی هم آثاری ساختهایدو به این بزرگان ادای دین کردهاید، میخواهم بدانم چه چیزی درحوزه فرهنگ سرزمینی مایعنی ایران عزیزمانده است که مایل به خلق اثردرآن زمینه هستید؟
یکی از سمفونیهای محبوب خودم سمفونی شماره ۱۲ است که راجع به تهران، زادگاهم نوشتهام.
این سمفونی آکنده از عشق و شوق است!
ممنونم، همین حرف زدن با شماواینکه امروز با من صحبت میکنید، برایم شوقانگیز و مایه دلگرمی است. ولی در پاسخ به سوالاتان باید بگویم که اینکار انتها ندارد، چون آنقدر وسیع و گسترده است که هرمقدار هم که اثر تولید میشود، باز جای کار و ساختن آثار جدید وجود دارد. من عاشق ایرانم و به همین دلیل سمبلهای ایران برایم تمامی ندارد. من شاهغزلهای حافظ را از بر دارم و از آنها الهام میگیرم. ولی افسوس که اجرا خیلی کم است.البته من از آهنگسازهای خوششانس هستم، اما افسوس! چقدر استعدادهای زیادی داریم که همین الان آنها را میشناسم. عزیزانی که خیلی خوب مینویسند ولی شانس ندارند و آثار آنان هیچگاه اجرا نمیشود. پیانیستهای آماتور داریم که همهاش سراغ شوپن و سوناتهای بتهوون میروند. البته این کار در نفس خود اشکالی ندارد و حتی لازم است اما همیشه گفتهام این عزیران باید گوشه چشمی هم به آثار فاخر ایرانی داشته باشند.
شما با چنین نگاه دقیق و عمیقی، پیشنهادی دارید که این معضل حل شود؟
این موضوع حل نمیشود مگر این که رهبر ارکستر یا کسی که سالن را در اختیار افراد میگذارد، شرط کند که این افراد حداقل یک کار ایرانی هم اجرا کنند و این کار یک بار هم اجرایی شد. من دو سال دبیر جشنواره موسیقی فجر بودم و آنجا برای خوانندگان و نوازندگان خارجی هم شرط گذاشته بودیم که یک کار ایرانی هم اجرا کنند که خیلی هم خوششان آمد و استقبال کردند. در حال حاضر هم آقای منوچهر صهبایی رهبر ارکستر سمفونیک تهران باید بخواهد و آن را اجرا کند.
اما باید گفت دانشگاههای ما نیز خیلی ارزش افزودهای برای قطعات موسیقی ایرانی قائل نیستند. طوری که گاهی اوقات حتی فارغالتحصیلان مختلف رشتههای موسیقی، آشنایی چندانی با موسیقی ایرانی ندارند. از اینکه بگذریم، میخواستم ببینم آیا این تقاضای من را میپذیرید که در حوزه ایران فرهنگی و مثلا درخصوص «سمرقند»، «نخجوان» یا «تاجیکستان» اثری خلق کنید؟
بله، چرا نمیشود! شما با این پیشنهادتان به من الهام دادید تا به افقهای دیگری هم بیندیشم. اصلا اسم سمرقند برای من حالت خاصی دارد، چون این اسم را بارها در غزلیات حافظ خواندهام.
شما به نکتهای اشاره کردید که برایم خیلی جذاب بود. میخواهم ببینم، ساحات ایرانی مانند خیام و حافظ و سعدی، مخصوصا سعدی که به آن اشاره کردید، چه چیزی به ما میدهند، چرا باید سعدی بخوانیم، آیا غیر از تفنن چیز دیگری در خود دارد؟
ریشه تمام امثال و حکم پندآموز مادرگلستان سعدی است،گلستان به ما زندگی میآموزد.بوستان سعدی حکایاتی نقل میکندکه غیرممکن را برای شما ممکن میکند. شما را به کار وامیدارد و امید میدهد. به شما انسانیت میدهد. افتخار ما این ادبیات شعری است و به جرات بگویم که ادبیات شعری ایران بینظیر است.
در تکمیل سخنان شما باید بگویم درواقع ایرانیت به ما میدهد و نشان میدهد که فرد ایرانی دارای چه ویژگیهایی است. و این امر مهم همان چیزی است که ما سالهای سال دردنیا خودمان راباگلستان معرفی کرده ومحبوب شدهایم. شما بحثی در مورد معادلسازی سعدی و فردوسی و دیگر بزرگان ما با موسیقیدانهای بزرگ جهان داشتید که برایم جالب بود.
من شش نفر یعنی فردوسی، خیام، نظامیگنجوی، سعدی، مولانا و حافظ را انتخاب میکنم. وقتی بخواهیم مقایسه کنیم، خواهیم دید که سعدی و مولانا که در یک دوره بودند، آنچه احساس بشری از زیبایی، کار، رنجی که انسان از زندگی میبرد، تلاش، آرزو و تمام ژرفای احساس بشری را اینها سیر کردهاند تا در اوج خود به حافظ میرسد که بعد از حافظ شعر فارسی پایین میآید. البته قاآنی، فرصتشیرازی و امثال ایشان عالی هستند اما دیگر کسی به پای حافظ نمیرسد ولی میبینیم که۶۰۰سال بعد اینها به دنیا میآیند اما نه در ایران، بلکه در آلمان ودرقالب نامهایی ماندگارمانند یوهانس سباستین باخ، جورج فردریک هندل، ولفگانگ آمادئوس موتزارت، فرانتس یوزف هایدن، فردریک ریک شوپن و لودویگ فان بتهوون زاده میشوند. اما آنجا هم بعد از بتهوون کسی را نداریم که به پای او برسد. اینها تکرار همان مفاخر ایرانی هستند. از نگاه من بتهوون همان حافظ و باخ همان مولانای خودمان است. اگر دقت کنیم خواهیم دید که اینها از جهات زیادی مانند مذهبی بودن و موارد دیگر به یکدیگر نزدیک هستند.
کار در رستوران برای روزی یک دلار
من سالهای اولی که به دانشگاه کالیفرنیا رفته بودم دریکی ازرستورانها میزپاک میکردم وچه دوران خوبی بود.من همیشه کار کردهام. میز پاک میکردیم و ساعتی یک دلار و۱۰سنت میگرفتیم.اصلا مد بود دانشجو کارکند.من همیشه کار کرده ام، چه آن زمانی که به صورت حرفهای نشده بودم و الان هم که حرفهای شدهام آگاهید که چقدر کار میکنم. آنجا به طور اتفاقی با مرحوم داریوش مهرجویی آشنا شدم. ایشان پنج تا شش سالی از من بزرگتر بود و راه و چاه را نشانم میداد.
۱- در محله بهارستان تهران به دنیا آمدم و فکر میکنم ازآدمهای خوشبخت روزگار بودهام.
۲- پسر عمویم «هرمز فرهت» موسیقیدان بزرگ ایران، مشوق و معلم من بود.
۳- رفاقت عالیترین چیز است. خوشحالم که امروز با شما حرف زدم و رفقای جدیدی پیدا کردم.
۴- به خداوند مومن هستم، او همیشه من را نجات داده و کمک کرده کاری را انجام دهم که به صلاحم بوده است.
۵- هنوز هم هفتهای نیست که سمفونی شماره۴ برامس، سمفونی اروئیکای بتهوون و سمفونی ۴۰ موتزارت را گوش نکنم.
۶- یکی از سمفونیهای محبوبم سمفونی شماره ۱۲ است که راجع به تهرانزادگاهم نوشتهام.
۷- ریشه تمام امثال و حکم پندآموز ما در گلستان سعدی است، گلستان به ما زندگی میآموزد.
۸- در زندگی هیچگونه پشیمانی ندارم. چون همهاش کار کردهام، دوستان خوبی دارم و همیشه ارتباطاتم خوب بوده است.
۹- موریس مترلینگ درباره مرگ میگوید: من با مرگ کاری ندارم، چون وقتی که او بیاید من نیستم و وقتی من هستم، او نیست!
۱۰- من شاهین فرهت، ترسی از مرگ ندارم چون آن هم جزئی از سرنوشت و ارادهای است که از خداوند ناشی شده است.