شش ابزار بازیگر: چرا میمیک صورت و چشم‌ها باید از هم جدا شوند؟

به گزارش دیدار امروز؛شش ابزار بازیگر: چرا میمیک صورت و چشم‌ها باید از هم جدا شوند؟نویسنده:  مه نوش دارا،مدرس،بازیگر، نویسنده، کارگردان و مدیر آکادمی بازیگری کودک و جوان دارا

مقدمه
در کلاس‌های بازیگری سراسر دنیا، یک جمله‌ی آشنا تکرار می‌شود: بازیگر چهار ابزار دارد؛ بدن، بیان، حس و قوه‌ی تخیل. این تقسیم‌بندی سال‌هاست آموزش بازیگری را شکل داده و بی‌شک ارزشمند است. اما پس از سال‌ها بازیگری، کارگردانی و تدریس به کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، به این نتیجه رسیده‌ام که این فهرست یک نیمه‌ی مهم از واقعیت بازیگری امروز را نادیده می‌گیرد. من پیشنهاد می‌کنم ابزارهای بازیگر را شش‌تا بدانیم: بدن، بیان، حس، قوه‌ی تخیل، میمیک صورت و چشم‌ها.
چهار ابزار سنتی؛ پایه‌ای که باید حفظ شود
پیش از هر چیز باید روشن باشد که این مقاله قصد کنار گذاشتن چهار ابزار سنتی را ندارد. بدن زبان اولیه‌ی صحنه است؛ بیان، یعنی صدا، تن، مکث و ریتم گفتار، متن را زنده می‌کند؛ حس، موتور درونی نقش است؛ و قوه‌ی تخیل پلی است که بازیگر را از خودش به دنیای نقش می‌رساند. این چهار ستون سر جای خودشان می‌مانند. پرسش من این است: آیا چهره و چشم‌ها واقعاً زیرمجموعه‌ی «بدن» یا «حس» هستند؟
چرا چهره و چشم‌ها در «بدن» و «حس» گم می‌شوند؟
در آموزش سنتی، معمولاً هر آنچه روی صورت اتفاق می‌افتد یا بخشی از بدن به حساب می‌آید یا نتیجه‌ی خودکار حس. در عمل، این نگاه دو مشکل ایجاد می‌کند.
اول، چیزی که آموزش داده نمی‌شود، تمرین هم نمی‌شود. وقتی میمیک صورت و نگاه نام و جایگاه مستقل ندارند، مربی هم برایشان تمرین مشخص طراحی نمی‌کند. نتیجه‌اش بازیگری است که بدنش آزاد و صدایش رسا است، اما صورتش بی‌حرکت یا بیش‌ازحد درگیر و نگاهش بی‌هدف است.
دوم، رسانه‌ی امروز چهره را بزرگ می‌کند. در سینما و تلویزیون، دوربین بارها به صورت نزدیک می‌شود و گاهی تمام یک صحنه روی چشم‌های بازیگر بنا می‌شود. در چنین لحظه‌ای بدن تقریباً از قاب بیرون است و بیان هم گاهی ساکت. آنچه روایت را پیش می‌برد، یک نگاه است و یک تغییر ظریف در صورت. ابزاری که این‌قدر تعیین‌کننده است، حق دارد جدا آموزش داده شود.
ابزار پنجم: میمیک صورت
میمیک صورت یعنی توانایی آگاهانه‌ی بازیگر در استفاده از ماهیچه‌های چهره برای بیان حالت‌ها و تغییرات درونی نقش. این ابزار با «حس» فرق دارد: حس چیزی است که بازیگر درونش تجربه می‌کند، و میمیک شکل بیرونی و قابل‌دیدن آن است. بازیگر ممکن است حسی عمیق داشته باشد اما صورتش آن را منتقل نکند، یا برعکس، صورتی پرتحرک داشته باشد که با حس درونی هماهنگ نیست.
تمرین میمیک شامل شناخت صورت خود، آزادسازی تنش‌های چهره، تفکیک حالت‌ها (از لبخند واقعی تا لبخند ساختگی)، و یاد گرفتن «کمتر بیشتر است» برای دوربین است.
ابزار ششم: چشم‌ها
چشم‌ها ابزاری مستقل‌اند، چون کارکردی دارند که صورت به‌تنهایی ندارد: ارتباط. نگاه، بازیگر را به شریک صحنه، به شیء، به خاطره یا به تماشاگر وصل می‌کند. جهت نگاه، مدت آن، لحظه‌ی شروع و لحظه‌ی قطع شدنش، هر کدام معنا می‌سازند. نگاهی که از روی طفره‌رفتن به پایین می‌افتد با نگاهی که مستقیم و ثابت می‌ماند، دو جمله‌ی کاملاً متفاوتند، حتی اگر دیالوگ یکی باشد.
تمرین چشم‌ها یعنی تمرکز، حضور در لحظه، پرهیز از نگاه خالی، و هدف‌مند کردن هر نگاه.
چرا این جداسازی در تدریس به کودکان و جوانان کارساز است؟
در کار با کودکان و نوجوانان، این تفکیک عملی‌تر هم می‌شود. بچه‌ها معمولاً مفاهیم کلی مثل «حس بده» را دشوار درک می‌کنند، اما تمرین‌های مشخص را خوب می‌پذیرند: «الان فقط با چشم‌هایت تعجب کن» یا «صورتت را شل کن و فقط ابروها حرف بزنند». وقتی ابزارها نام و تمرین جداگانه دارند، مربی می‌تواند ضعف دقیق شاگرد را تشخیص بدهد و درمانش کند. نتیجه‌ی کار من در کلاس‌ها این بوده که این نگاه به بزرگسالان هم به همان اندازه صدق می‌کند؛ هر بازیگری، در هر سنی، از داشتن نقشه‌ی دقیق‌تری از ابزارهایش سود می‌برد.
نتیجه‌گیری
بازیگر شش ابزار دارد، نه چهار: بدن، بیان، حس، قوه‌ی تخیل، میمیک صورت و چشم‌ها. این پیشنهاد نفی سنت نیست، بلکه تکمیل آن است، متناسب با سینما، تلویزیون و تئاتر امروز که چهره و نگاه در آن بیش از همیشه دیده می‌شوند. امیدوارم مربیان و بازیگران این تقسیم‌بندی را در کلاس و تمرین خود بیازمایند و نتیجه‌ی تجربه‌شان را با ما در میان بگذارند.